**HAB** ::HAB 
 <div style="text-align: justify;">
Debako Historiaurrearen Bailara iraganerako leiho aparta da, eta 200.000 urtetik gorako historia gizatiarraren aztarna jarraiak gordetzen dituen lurralde pribilegiatua. Afrikan hasten da dena, duela 4,2 milioi urte lehen australopitekoren agerpenarekin, eta jarraitzen du duela 2 milioi urte inguru Asia eta Europa kolonizatzen hasi ziren gizaki primitiboekin. Europan utzitako aztarna zaharrenak Atapuercan eta Orcen gordetzen dira, eta haiek dira Debako bailara duela 200.000 urte inguru okupatu zuten neandertalen arbasoak. Geroago, Homo sapiens Afrikan agertu eta duela 90.000 urte inguru hasi zen migrazio handia; duela 40.000 urte Pirinioetara iritsi eta handik penintsula iberikora sartu zen. Haiekin batera heldu ziren tresna sofistikatuagoak, adierazpen sinbolikoaren lehen formak eta gure mundu-ikuspegia errotik aldatu zuten arte-manifestazioak.
Bailara bizitzeko leku ezin hobea zen: kobazulo seguruak, ehizarako fauna ugaria, itsas baliabideak eta barrualdeko mendietakoa baino klima epelagoa eskaintzen zituen. Horregatik, Kantauri isurialdeko eta Pirinioetako aztarnategi paleolitiko garrantzitsuenetako batzuk hemen daude kontzentratuta. Bertako haitzuloetan neandertalen eta Homo sapiensen arrastoak, tresnak, fosilak eta aparteko arte-piezak gordetzen dira, Ekainko margoak edo Praileaitz 1-eko zintzilikarioak kasu. Ikerketa geologikoei esker, aldaketa klimatiko handiek markatutako ingurune bat berreraiki daiteke, tartean Azken Maximo Glaziarra, garai hartan kostaldea gaur egungoa baino 10-15 kilometrora eta itsas maila 120 metro beherago baitzegoen. Mende batez espeleologoek, geologoek, paleontologoek eta arkeologoek egindako lana -eta gaur egun Gordailuan, Gipuzkoako Foru Aldundiaren Ondare Bildumen Zentroan, gordetzen den materiala- direla eta, gaur egun 60 aztarnategi baino gehiago ditugu katalogatuta, gure arbasoen bizimodua argitasun paregabez ulertzeko aukera ematen digutenak.
</div>
