**Gau-illa** ::leyendas 
 <div style="text-align: justify;">
Duela mende asko, Deba ibaiaren ertzean, Beltrán Pérez de Alós bizi zen, dorre handi baten jauna. Bere bizitza errotik aldatu zen alaba Usua jaio zenean eta emaztea bi egun geroago hil zenean. Denborarekin berriro ezkondu zen, baina emazte berria —harroa eta maltzurra— eta haren bi alabek Usuaren haurtzaroa isilpeko oinaze bihurtu zuten. Beltránek, gerlara Zaragozara joan zenean, herrian zurrumurruak hedatu ziren: zerbait iluna gertatzen ari zen dorrean, eta neskatila egunetik egunera itzaltzen zihoan. Bi urte igaro ondoren itzuli zenean, alaba gaixo eta etsita aurkitu zuen, bere egiazko mina kontatzeko gai ez zena. Emaztearen manipulazioak engainatuta, Beltránek Usua Bidaniara ezkondu behartu zuen, eta hura bidean abiatu zen bitartean, azkenik, egia susmatzen hasi zen. “Bele beltza” izeneko aterpetxe zaharreko zaintzaileak gertakari kezkagarriak kontatuz bere zalantzak elikatu zituen, bitartean madrastrak bere burua salbatzeko Usuari krimen asmatu bat leporatzen zion.
Tentsioa lehertu zen Beltrán bat-batean hil zenean. Ohiko “Gau-illa” hileta-zaintzan, lagun eta senideek haren goraipamenak kantatzen zituzten bitartean, Usua agertu zen agur eske, baina madrastrak eta alabek ez zioten utzi. Orduan, neskatilak bere ahotsa altxatu eta urteetako tratu txarrak, gezurrak eta lotsa agerian uzten zituen kantua abestu zuen. Egia azalduko zen beldurrez, madrastrak umezurtza bultzatu zuen Usua hiltzera; baina une hartan gertatu zen harrigarriena: Beltrán, hilda zegoela uste zutena baina katalepsian zegoena, kutxatik altxatu eta alabaren alde egin zuen. Hurrengo egunean egin zen benetako ehorzketa, madrastra eta haren alabak komentura bidali zituzten, Bele Beltzak desagertu egin zen, eta Usua, azkenik aske, senarrarekin Bizkaiko mendietara abiatu zen bizitza berri bat hasteko. Ordutik, Alostorreko kondairak Usua gogoratzen du, isiltasuna apurtu eta bere patua berreskuratu zuen gaztea bezala.
</div>
