**Harana** ::HAB 
 <div style="text-align: justify;">
Deba bailara milaka urtez natura basatiz eta kontrastez betetako ingurune bat izan zen, non klima-aldaketek paisaia eta fauna erabat eraldatzen zituzten. Garai epelagoetan, neandertalek pago, haritz eta beste espezie askotako baso hostoerorkorrek nagusitutako inguru batean bizi ziren, eta horietan ugariak ziren oreinak, basahuntzak, uroak, bisonteak eta zaldiak. Baina klima aldakor hura gogortu egin zen, eta Homo sapiens azken glaziazioan iritsi zenerako bailara estepa hotz eta ireki bihurtua zen, zuhaitz bakanekin eta izotzera egokitutako faunaz betea: elur-oreinak, bisonteak, mamutak, errinozero iletsuak, hiek, otsoak eta leize-leoiak. Inguruko kobetan berrogeita hamar espezie baino gehiagoren aztarnak aurkitu dira, eta horrek bailara historiaurreko faunaren benetako museo natural bihurtzen du. Klima-aldaketa bakoitzak ekosistemak berridazten zituen, eta gure arbasoek ingurune zorrotz baina oparoan etengabe egokitu behar izan zuten.
Bailara, gainera, baliabidez betetako espazioa zen. Basoek egurra ematen zuten sua piztu, tresnak, armak, aterpeak eta baita antzinako ontzi xumeak egiteko. Han ere sustraiak, haziak, basa-fruituak eta fruitu lehorrak biltzen zituzten, elikaduraren osagai garrantzitsuak. Kobek, babesak emateaz gain, polena eta ikatzak kontserbatu dituzte milaka urtez, gaur egun iraganeko basoak eta landaredia nolakoak ziren jakiteko aukera emanez. Ehiza izan zen bizirauteko oinarria: haran eta estepa zabaletako belarjale handiak ehizatzen zituzten, baina baita mendi harritsuetako basahuntzak eta sarrioak ere, garraiatzeko errazagoak. Bailarak bestelako altxor preziatuak ere gordetzen zituen: hezurrak orratz, espatula, azagai edo arpoiak egiteko erabiltzen ziren; orein eta elur-oreinen adarrak oso estimatuak ziren; eta suharrizko eta beste mineral batzuetako tresnen lanketak trebetasun handia lortu zuen. Guztira, Debako bailara espazio dinamiko eta emankorra izan zen, non natura, klima eta kultura elkarren artean uztartuz 200.000 urtez baino gehiagoz bertako biztanleen egunerokotasuna moldatu zuten.

</div>
