**Irarrazabalgo hormarteratua** ::leyendas 
 <div style="text-align: justify;">
Irarrazabalen Hormartearen kondairak XV. mendeko bandokerien garai nahasi eta odoltsuetara garamatza, leinuen arteko borrokak Euskal Herriko bailarak astintzen zituzten garaira. Testuinguru horretan sortzen da Teresaren tragedia: Bustinagako dorretxea suntsitu zuen sarraskiak markatutako emakumea. Ordutik, mendekuak gidatzen du bere bizia, eta urteetan zehar arduradunak bata bestearen atzetik zigortzen ditu, salbuespen batekin: Joanes senarraren bizitza salbatu zuen emakume gaztea, Iturizako Domenxa.
Bestalde, kondairak Iban Irarrazabalera hurbiltzen gaitu, urteak gerran eta ehizan eman ondoren Domenxaren maitemindu den gerrari gaztearengana. Haien ezkontzak bake une bat ekartzen du garai nahasi haietan, baina laster zabaltzen dira zurrumurru ilunak: Teresaren itzulera, mehatxuaren itzala eta zerbait oker dabilela iradokitzen duten seinaleak. Azkenean, Iban etxera itzultzean, egia gordina aurkitzen du: Domenxa bahitua eta hormartean bizirik lurperatua izan da Teresaren mendeku amaigabean.
Handik aurrera, tragediak ez du etenik. Irarrazabalgo dorrea su artean erortzen da, Teresa Deba ibaira amiltzen da ihesi saiatzean, eta Domenxa hil egiten da Ibanek salbatu baino lehen. Bi egun geroago, errautsak eta isiltasuna baino ez dira geratzen. Kondaira amaieran, Iban bakarrik geratzen da, maite zuen emakumearen oroitzapenarekin, eta Irarrazabal izena betiko lotzen da Debako herriaren memorian iraun duen istorio tragiko honekin.
</div>
